Konya’nın yer altındaki jeolojik yapısı son yapılan araştırmalarla ilginç bir şekilde gündeme geldi. İç Anadolu Platosu milyonlarca yıldır yükselirken, tam merkezindeki Konya Havzası, bunun tam aksine çöküş gösteriyor. Nature Communications dergisinde yayımlanan bu araştırma, bu çelişkinin ardındaki nedenleri ortaya koyuyor. Projeye liderlik eden Toronto Üniversitesi’nden Julia Andersen, İstanbul Teknik Üniversitesi’nden Prof. Dr. Oğuz Hakan Göğüş ve Çanakkale 18 Mart Üniversitesi’nden Dr. Öğr. Üyesi Ebru Şengül Uluocak gibi isimler de katıldı.
YÜKSEKLERKEN NEDEN ÇÖKÜYOR? Araştırma ekibi, uydu ölçümleri ve sismik verileri bir araya getirerek Konya Havzası’nın altındaki yapıyı detaylı bir şekilde haritalandırdı. Uydu teknolojileri, yeryüzündeki milimetrik çökme ve yükselmeleri tespit edebiliyor. Deprem dalgaları ise yer altındaki farklı yoğunluklara sahip tabakaları açığa çıkarıyor. Bu iki veri kaynağının birleşimi, dikkat çekici sonuçlar ortaya çıkardı. Andersen, elde edilen bulguları şu şekilde özetledi: “Uydu verilerinde Konya Havzası’nda dairesel bir çökme deseni tespit ettik. Jeofizik verilerde ise üst mantoda sismik anomali ve kalınlaşmış kabuk bulduk. Bu, bölgedeki yoğun malzemenin ve litosferik damlamanın gerçekleştiğinin bir göstergesi.”
YER KABUĞU NEDEN “DAMLIYOR”? Litosferin alt kısmındaki kaya malzemesi, olağandışı bir yoğunluk kazanıyor. Ağırlığı artan bu kütle, yerçekiminin etkisiyle aşağı doğru kayarak mantoya “damlıyor”. Bu durumdan dolayı yüzey, bu yükü taşıyamayıp çöküyor ve çanak şeklinde bir havza meydana geliyor. Yoğun kütle tamamen derinlere indiğinde, yüzey bu yükten kurtuluyor ve yeniden yükselmeye başlıyor. İç Anadolu Platosu’nun son 10 milyon yılda yaklaşık 1 kilometre yükselmesi, bu mekanizmayla açıklanabilir. Araştırmanın ortak yazarı Russell Pysklywec, sürecin karmaşıklığına dikkat çekerek, “Bu, tek seferlik bir tektonik olay değil. İlk damlama, bölgede ardışık olayları tetiklemiş gibi görünüyor. Konya Havzası’nın sürekli yükselen bir platonun içinde hızlıca çökmesinin nedeni bu zincirleme süreçte yatıyor” dedi.
LABORATUVARDAKİ DENEMELER Ekip, teorilerini laboratuvar deneyleriyle de test etti. Pleksiglas bir tankta, Dünya’nın iç yapısını taklit eden modeller oluşturuldu. Alt mantoda silikon polimer sıvı, üst mantoda kil karışımı ve kabuk olarak seramik ile silika küreler kullanıldı. Modelde yoğun kısımların sarkarak kopması gözlemlendi. Bu da litosferik damlamanın fiziksel olarak geçerli bir süreç olduğunu kanıtladı.
BENZER OLAYLAR DÜNYA DIŞINDA DA GÖRÜLÜYOR Benzer bir süreç, Güney Amerika’daki And Dağları’ndaki Arizaro Havzası’nda da gözlemlendi. Kalın kabuk yapısına sahip ve derin sıcaklıklarla karakterize edilen dağ platoları, bu tür damlamalar için uygun bir ortam sağlıyor. Andersen, bulguların tek bir bölgeyle sınırlı olmadığını belirterek, “Bulgular, büyük tektonik olayların birbirine bağlı olduğunu gösteriyor. Tek bir litosferik damlama, gezegenin iç yapısında zincirleme tektonik aktiviteleri tetikleyebilir” dedi. Bu araştırma, yalnızca Dünya için değil, Mars ve Venüs gibi diğer gezegenler için de önemli çıkarımlar sunuyor. Zira bu gezegenlerde levha tektoniği yok, ancak iç yapılarında ısı hareketi ve malzeme dolaşımı devam ediyor. Litosferik damlamanın levha sınırı olmadan da gerçekleşebilmesi, bu gezegenlerdeki büyük yüzey şekillerini açıklama konusunda bilim insanlarına yeni bir perspektif sunuyor.
